عَمِلُوا الصَّالِحاتِ * يعنى وَعَدَ اللَّهُ الْمُسْتَضْعَفينَ ، وَعَدَ اللَّهُ الَّذينَ يَأْمُرونَ بِالْقِسْطِ ، حالا مىخواهد آن مفاهيم متافيزيكى را هم داشته باشند مىخواهد نداشته باشند . آنوقت در آياتى مثل وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ كه كلمهء ايمان را روى معانى متافيزيكى مىبريم ، چنين نيست ؛ مؤمنين يعنى كسانى كه در گروه مستضعفين هستند ، كافرين يعنى كسانى كه در گروه مستضعفين نيستند . قضيه بر اين پايه حل مىشود . در قرآن هر جا كه إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ باشد يعنى در گروه مستضعفين باشند . هرجا كه إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا باشد يعنى در گروه غيرمستضعفين باشند . اين يك تفسير كلى است . نظريهء ديگر درست نقطهء مقابل اين نظريه است . مىگويد ايمان واقعاً يك امر معنوى است . قرآن از ايمان به عنوان يك امر معنوى ياد مىكند ، يعنى يك بينش ، يك نوع شناخت خاص از جهان و يك نوع گرايش به دنبال آن شناخت كه مكرر در قرآن مىفرمايد : الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ و يا مىفرمايد : آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ « 1 » . ايمان به اللَّه ، ايمان به ملائكه ، ايمان به كتب ( كه احتمال بيشتر اين است كه كتب عِلوى باشد نه كتب نازل بر انبيا ) ، و ايمان به پيامبران ، كه ايمان به وحى است ، ايمان به يك امر غيبى و باطنى و معنوى . وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ « 2 » و ايمان به يوم الاخر كه معنايش معاد است . مطابق اين نظر ، قرآن تكيه‌اش روى ايمان و عمل صالح است ؛ سنت الهى در جريان تاريخ ، پيروزى ايمان و تقوا و عمل صالح به همين مفهومى است كه اينها متافيزيكى مىدانند . اما آيهء مستضعفين كليت را بيان نمىكند . اين آيه را بايد با قبل و بعدش سنجيد . در اين صورت احساس مىكنيم كه اين آيه كليت را نمىگويد ، اشاره است به مستضعفين خاصى كه آنها مؤمن و عامل به عمل صالح هم بودند ؛ چون آيهء قبلش اين است : إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ يَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ . وَ نُرِيدُ . . . اين « وَ نُرِيدُ » حال است : فرعون اين كار را مىكرد ، نمىدانست كه ارادهء ما بر اين است كه همين طايفهء مستضعفى كه او آنها را استضعاف كرده است [ بر او و يارانش پيروز شوند . ] در بطن آيه اين است : نمىدانست كه ارادهء ما تعلق گرفته است كه موسايى پرورش بدهيم ( در خانهء خود

--> ( 1 ) بقره / 285 . ( 2 ) [ اين عبارت در آيهء مذكور نيست ولى در آيهء ديگرى هست : وَ مَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ الْاخِرِ . . . نساء / 136 . ]